تبلیغات
LINGUISTICS SCHOOL - شرح و بررسی اشعار حفظی ادبیات اختصاصی سوم انسانی
LINGUISTICS SCHOOL
...به نام خدایی كه در این نزدیكی است
1393/01/28

شرح و بررسی اشعار حفظی ادبیات اختصاصی سوم انسانی

1393/01/28

نوع مطلب :ادبیات فارسی، 
نویسنده :علی تفكری


شعر حفظی تاب بنفشه

قالب غزل از حافظ سبك عراقی      نوع ادبی : غنایی    نوع توصیف : نمادین  تخیلی

وزن : مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن بحر : رجز مثمن مطوی مخبون

ردیف : تو قافیه مشك سای ، دل گشای ، دعای ، برای ، گدای ، رضای ، سرای ، جای ، سخن سرای

حروف قافیه : حروف اصلی 1 (قاعده ی یك) الحاقی : «ی» تبصره یك

1- زلف خوشبو و معطر تو بنفشه را به پیچ و تاب می اندازد و رنجه می دارد و لبخند شادی بخش تو دهان تنگ غنچه را رسوا می سازد.

آرایه : ایهام : تاب بنفشه می دهد : 1- طره ی تو به بنفشه گوشمال می دهد (بنفشه را به تب و تاب     می افكند ) 2- طره ی تو تابدار است و گویی بنفشه را تاب می دهد . طره ی خود را مفتول می سازد (مفتول : تابیده شده ، تاب داده شده ، پیچیده )

ایهام در پرده ی غنچه می درد : 1- غنچه را رسوا می سازد (كنایه)  2- خنده ی تو غنچه دهانت را باز و شكوفا می كند .( خنده دل گشای تو باعث شكوفایی غنچه می شود .)

تناسب : بنفشه و غنچه

2- ای گل خوشبوی من (معشوق) بلبل نغمه ساز خود (عاشق ) را در آتش جفا و هجران مسوزان زیرا هر شب تا بامداد صادقانه برای تو دست به دعا بر می دارد .

تناسب : گل و بلبل        استعاره : گل (معشوق)   بلبل (عاشق خود شاعر )

كنایه : مسوز : نابود مكن

3- من كه از نازك دلی از دم فرشتگان هم آزرده می شدم اینك در راه وصال تو خرده گیری و گفت و گوی جهانی را تحمل می كنم .

اغراق      عالم : مجاز   مردم عالم        قال و مقال : جناس ناقص افزایشی

4- سلطنت و شكوه عشق را بنگر كه چگونه گدای این آستان در عالم فقر با فخر و مباهات لبه ی كلاه سلطانی خود را به آئین سروری خم می دهد . (در غزل دیگر خواجه می فرماید:

به باد ده سرو دستار عالمی یعنی       كلاه گوشه به آیین سروری بشكن

دولت عشق : تشبیه         گدای تو   گوشه ی تاج سلطنت را می شكند  : تناقص

استعلامی : دولت عشق خود عشق است كه حافظ آن را به دولت ، به بخت مساعد تشبیه كرده است . گوشه ی تاج یا كلاه را شكستن یعنی تو (خم) دادن یك طرف كلاه كه در كلام حافظ تعبیری است به معنی آسودگی خیال و بی اعتنایی .

عاشق تو ، خود چیزی ندارد اما از دولت عشق چنان مفتخر است كه گویی تاج سلطنت برسر دارد. مضمون حدیث« الفقر فخری» نیز در ذهن حافظ بوده است و اگر این بیت را دارای تفسیر عارفانه بدانیم با آن حدیث مربوط می شود كه مردان حق ، از دولت عشق حق سلطنت معنوی دارند .

5- هر چند دلق زاهدانه و ساغر باده با هم سازگاری ندارد ، با این همه برای خوشنودی تو ای محبوب من آن چه در تصور آید خواهم كرد یعنی گاه ساكن میخانه می شود و گاه مقیم دیر .

تضاد: خرقه ی زهد و جام می . نقش زدن كنایه از رل بازی كردن ، صورت سازی كردن ، حیله كردن .

6- آن زمان كه فدای تو شوم و سر پر آرزوی من خاك درگاه تو شود ، شور و هیجان  شراب محبت تو آن دم از سرم بیرون می رود . (زمانی عشق تو از سرم بیرون می رود كه فدای تو  شده باشم )

متناسب با مصراع : دردل دوست به هر حیله رهی باید كرد .

تشبیه : شراب عشق ، واج آرایی : ش و س ، سرمجاز از اندیشه .  سرم خاك در سرای تو شود : كنایه   فدای تو شوم ، بمیرم    تلمیح به حدیث پیامبر : كه از هردلی راهی به سوی خدا است .(الطرق الی الله بعدد انفاس الخلائق )

7-خیال تو در غرفه ی والای دیده ی من جای گزیده است ، اینك جای دعا كردن است و می گویم : جای تو هرگز از وجود گرامی تود تهی مباد . مقصود آن كه همیشه تندرست بمانی .

تشبیه : شاه نشین چشم من    تكرار (جا)

شاه نشین چشم من تكیه گاهی برای خیال تو است .

8- چهره ی تو گلزاری با صفاست به ویژه كه در این بهار زیبایی ، حافظ خوش گفتار بلبل خوش نغمه ی تو گشت . (زیبایی تو چون بهاری است و من با اشعار خود زیبایی های تو را وصف می كنم )

تشبیه : عارض به چمن خوش و خرم     بهار حسن             حافظ به مرغ سخن سرا

                                                     مشبه به     مشبه                   مشبه           مشبه به 

تناسب : چمن ، بهار ، مرغ

منابع : حافظ خطیب رهبر و حافظ نامه خرمشاهی

 

شعر حفظی         سلسله ی موی دوست  ص94

قالب غزل  از سعدی سبك عراقی   وزن : مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن   بحر منسرح مثمن مطوی مكشوف

نوع ادبی : غنایی   نوع توصیف : تخیلی

ردیف: ست     قافیه : بلا ، ماجرا ، خون بها ، ما ، هوا ، چرا ، جفا ، روا ، دعا

حرف قافیه «1»  قاعده ی 1

1- زنجیر گیسوی محبوب چون حلقه ی دامی است كه عاشق را گرفتار می سازد ، هركس عاشق نیست و در حلقه ی عشق گرفتار نشده است .  از ماجرای عاشقی بی خبر است .

آرایه : تشبیه  : سلسله ی موی دوست       سلسله ی موی دوست   به حلقه ی دام بلا  /  دام بلا

                                                                  مشبه                                          مشبه به

2- اگر در برابر چشمانش مرا بی دریغ با شمشیر بكشند  باز هم یك لحظه دیدن او برای صدها عاشق چون من خون بهاست یا صدها عاشق چون من خون بهای یك نظر دیدن اوست (دیدن یك نظر او خون بهایی دارد كه مرگ و كشته شدن ما آن را می پردازد . )

آرایه : صد چون من : كنایه از كثرت   زدن به تیغ : كنایه از كشتن

3- اگر جانم را در راه وصال یار از دست بدهم حیف نیست چرا كه یار از جانم هم برای من عزیزتر و دوست داشتنی تر است .   تكرار : دوست

4- سرمایه ی انسان پرهیزگار نیروی صبر و عقل است اما عقل عاشق ، گرفتار عشق و صبر او اسیر هوای عشق شده است .

مصراع دوم تشخیص

5- عاشق گرفتار ، تمام وجودش تسلیم عشق است و جرئت سخن و اعتراض هم ندارد كه در كار عشق چون و چرایی كند .

دلشده كنایه از عاشق    پای بند كنایه از گرفتار     گردن و جان مجازاً تمام وجود  كمند استعاره از عشق . زهره مجازاً جرئت .

6- معشوق مالك و صاحب اختیار ملك وجود آدمی است و حاكم رد و قبول همه چیز است . هركاری كند ستم نیست بلكه اگر تو شكوه و شكایت كنی ستم است .

مالك و ملك   اشتقاق    رد و قبول : تضاد      ملك وجود : تشبیه      (مالك و حاكم ) ، (جور و جفا) : تناسب

7- اگر مرا از سر لطف و محبت مورد نوازش قرار دهی و اگر با خشم و عتاب مرا بسوزانی حكم و امر تو برای من مطاع است و هر تنبیهی كنی برمن جاری و روان است .

آرایه : لطف و قهر ، بنوازی و بگذاری تضاد      روان ، روا    جناس

متناسب با ابیات :

1- اگر تو زخم زنی به كه دیگر ی مرهم            وگرتو زهر دهی به كه دیگری تریاك

2- آشنایان ره عشق گرم خون بخورند              ناكسم گر به شكایت سوی بیگانه روم

3- هرچند بردی آبم روی از درت نتابم              جور از حبیب خوش تر كز مدعی رعایت

4- به تیغم گر كشد دستش نگیرم                        وگر تیرم زند منت پذیرم      

8- ای سعدی اخلاق دوست به هر شیوه ای باشد خوشایند و نیكوست حتی اگر دشنام و ناسزا بگوید . از لب شیرین او هم چون سخنی خوب و مثل دعا شنیدنی است .

آرایه : دشنام و دعا : تضاد   لب شیرین : حسامیزی                   تشبیه : دشنام او مثل دعاست .

متناسب با بیت 6

 

شعر حفظی      مردان خدا       ص 103

قالب غزل شاعر: میرزا عباس بسطامی معروف به  فروغی  قرن 13 (1274-1213 هـ . ق) از بزرگ ترین غزل سرایان دوره بازگشت ، شاعر دوره ی قاجار

نوع ادبی : غنایی (عرفانی)   نوع توصیف : نمادین       وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن  بحر هزج مثمن

اخرب مكفوف محذوف   قافیه : دریدند ، ندیدند ، شنیدند ، تنیدند ، طلبیدند ، گرویدند ، خریدند، نبریدند ، پریدند  .    حروف قافیه : اصلی : ید ( قاعده 2 )      الحاقی -  ند تبصره 1

1- صاحب دلان و انسان های كامل پندارها و اوهام را كنار زدند یعنی همه جا غیر از خدا چیز دیگری را ندیدند . آرایه : تشبیه  پرده ی پندار     پرده را دریدن : كنایه از كنار زدن (در اینجا )

2- آن ها هرگونه عمل كردند همان گونه نیز پاداش آن را دیدند و هر كلامی بر زبان آورند نتیجه آن را نیز به چشم دیدند  (تجربه كردند)

تكرار دست و نكته : كنایه مصراع اول    پاداش مطابق عمل است

3- افسوس كه در سر راه انسان دام ها و جاذبه های بسیاری برای فریب او قرار داده اند .

دانه و دام : تناسب و استعاره از فریب هاو جاذبه های كاذب دنیوی .

4- از ذات انسان های با صفای سحرخیز همت طلب كن زیرا آنان از دنیا و آخرت تنها خداوند یگانه را برگزیده اند .

منظور از یكی : خداوند یكتا

5- آگاه و برحذر باش به دامن آن كسانی كه از حق و حقیقت بریده اند و به باطل رو آورده اند چنگ مزن و به آنان متوسل نشو.

 زنهار : صوت (شبه جمله ) جمله ی یك جزئی ،   حق و باطل : تضاد     دست نزدن : كنایه از متوسل نشدن  بریدن از حق  كنایه : روی برگرداندن و جداشدن از حق .

6- وقتی مردم در قیامت كه بازار عرضه ی حقیقت است حاضر شوند یقین دارم كه از شرمساری      نمی توانند اعمالی را كه در دنیا كسب كرده اند در پیشگاه خدا عرضه دارند .

بازار حقیقت : تشبیه        كنایه از روز قیامت    متاع استعاره از اعمال

 نفروشندكنایه از عرضه نكردن و خریدند كنایه از كسب كردن     مراعات : بازار ، متاع و فروختن

7- انسان سطحی نگر از وجود عالی خداوند غافل است زیرا هركس شایستگی درك عشق و معرفت الهی را ندارد .

كوتاه نظر كنایه از افراد سطحی نگر ، سرو بلند استعاره از خداوند   مصراع دوم تمثیل و ضرب المثل و كنایه

8- ای فروغی ، عارفان و عاشقان همچون پرندگان تندپرواز از قید وبند دنیای خاكی خود را به اوج آسمان كمال رسانیدند.

مرغان نظر باز ... استعاره از عارفان و عاشقان و سالكان حقیقت   دامگه خاك تشبیه

خاك مجازاً دنیا   خاك و افلاك : تضاد

 

شعر حفظی  ص 119    میلاد آدم  

از اقبال لاهوری شاعر فارسی زبان پاكستانی    معاصر   از رهبران اصلاحات ومنادی بازگشت به خویشتن در هند و پاكستان    قالب : غزل   نوع ادبی : غنایی      توصیف : نمادین

وزن : فاعلاتن   (فعلاتن) ، فعلاتن فعلاتن فعلن  رمل مثمن مخبون محذوف

ردیف پیدا شد    قافیه : خونین جگری ، صاحب نظری ، خود نگری ، پرده دری ، دگری ، دری

حروف اصلی قافیه - ر  (قاعده ی 2)   الحاقی : ی     تبصره ی یك

1- عشق ( با آفرینش انسان ) فریاد كشید كه موجود رنج كشیده ای آفریده شد و زیبایی برخود لرزید كه انسان صاحب  بصیرتی به وجود آمد .

تشخیص ، كنایه : خونین جگر(دردمند )   ، صاحب نظر (بصیرو آگاه)

2- سرشت از این كه در این دنیای مجبور (دنیایی كه اصولش بر جبر بنا شده است ) فرد به خود پردازنده ، مبارزه كننده با غرور و در عین حال خودشناسی پدید آمد ، آشفته و نگران شد .

هم سازی ناسازها  : خود نگر     خود شكن     پارادوكس  و تشخیص    خودگر و خود نگر : جناس

خودشكن كنایه از متواضع

3- در لحظه ی خلقت انسان خبری به سوی ساكنان عرش رفت كه : ای ساكنان حرم آسمان برحذر(به هوش) باشید كه آشكار كننده ی اسرار ، آفریده شد .

آرایه : تشبیه : شبستان ازل ، پرده دركنایه از افشاگر / پردگیان استعاره از ملكوتیان

4- آرزو بی توجه و بی خبر از خود قدم به هستی نهاد و (درهمان حال) جهان دیگری به وجود آمد .

آغوش حیات : تشخیص ،  آرزو چشم واكرد : تشخیص و كنایه از به وجود آمد ، هست شد .

5- زندگی گفت در تمام عمر رنج كشیدم تا بالاخره دری (درعشق) به سمت گنبد آسمان گشوده شد .

گنبد استعاره از آسمان ، در : عشق وامید / زندگی گفت : تشخیص

در خاك تپیدم كنایه : رنج كشیدم و انتظار كشیدم

محور كلی شعر خلقت انسان

شعر حفظی   ص 148   باز آمدم چون عید نو

غزل از مولوی    نوع ادبی : غنایی (عرفانی)   سبك عراقی

وزن مستفعلن   مستفعلن   مستفعلن   مستفعلن   بحر رجز

ردیف بشكنم  قافیه زندان ، دندان ، پادشاهان ، شیطان ، دربان ، گردان ، نان ، فرمان 

حروف قافیه : ان        قاعده ی 2

1- دوباره مثل عیدنو برگشتم تا از زندان نفسانیات خود را رهایی بخشم و چنگال و دندان روزگار كشنده و قاتل را بشكنم (قدرت او را نابود كنم و تحت تسلط خود در آورم )

آرایه : تشبیه بازگشت خود به آمدن عید   قفل زندان : استعاره از نفسانیات دنیوی

چرخ استعار  از فلك    چرخ مردخوار : استعاره مكنیه   چنگال و دندان : مراعات   چنگال و دندان چرخ استعاره ی مكنیه      چنگال و دندان چرخ را بشكنم : كنایه از برآن پیروز شوم   نوع را : فك اضافه

2- هفت ستاره ی بی آبرو و عناصر اربعه كه سرنوشت آدمیان را تعیین می كنند و آنان را نابود می كنند بساطشان رابر چینم و غرور و قدرتشان را از بین ببرم . (آمده ام تا تاثیر و نفوذ آنان را بر سرنوشت از بین ببرم )

آرایه : تلمیح به باور پیشینیان بر تاثیر ستارگان بر سرنوشت آدم ها

هفت ستاره عبارت انداز : 1- قمر (=ماه)  2- عطارد (تیر)  3- زهره (ناهید )   4- شمس (خورشید)

5- مریخ (بهرام)    6- مشتری (اورمزد)    7- زحل (كیوان)

بی آب كنایه از بی آبرو و بی رونق     خاكیان مجازاً آدمیان     خاك (درخاكیان ) ، آب ، آتش و باد

مراعات نظیر   شكستن باد ، زدن آب بر آتش   كنایه از نابود كردن و دگرگون كردن .

3-وقتی اراده و عزم او را در لطف برخود دیدم مطیع و پیرو او شدم  حقیر و تسلیم او شدم تا شیطان را نابود كنم .   بیت قافیه درونی دارد    آرایه : شكستن ساق شیطان : كنایه   بزم و عزم : جناس

4- اگر محتسب بخواهد مرا منع كند و براند با جامی شراب او را نیز مست می كنم و اگر نگهبان مانع ورودم شود دست او را می شكنم (او را از سر راه دور می كنم )

آرایه : جناس   : هی  ، می  .          دستم كشد   كنایه : مانعم شود

5- اگر فلك و روزگار فرمان بردار دل نشود با آن مبارزه می كنم و ریشه ی آن را می كنم و اگر آسمان تسلیم و رام نشود آن را هم نابود می كنم .

آرایه : واج آرایی ، گ ، د   تشخیص    گردون گردان : جناس ، تكرار گردون

چرخ اگر گرد دل نگردد كنایه از مطیع آن نشود     تشخیص و استعاره مكنیه

چرخ برهم زنم ار غیر مرادم گردد          من نه آنم كه زبونی كشم از چرخ فلك

6- كرم و لطف و بخشش خود را بر ما گسترانیده ای و مرا به مهمانی خود دعوت كرده ای و نعمت های بسیار به من بخشیده ای اگر من توجه نمی كنم و غافلم چرا مرا گوشمالی می كنی ؟

م: مفعول         آرایه :    خوان كرم : تشبیه         گوشم گوشه : جناس

مالیدن گوش : كنایه از تنبیه      شكستن گوشه نان كنایه از غفلت و ناسپاسی و بی توجهی

7 - ای كسی كه در میان باطن و جان من به من اشعارم را تلقین می كنی  (اشعارم همه از توست )

  اگر سكوت كنم و سرباز زنم می ترسم كه نافرمانی  كرده و رسالتم را انجام نداده باشم .

م در شعرم  : متمم ( شعر را به من )

آرایه : تن زدن كنایه از استنكاف و خودداری كردن      شكستن فرمان كنایه از نافرمانی كردن 

با استفاده از گزیده ی غزلیات دكتر شفیعی كدكنی

 

شعر حفظی  ص 184  چند دوبیتی از باباطاهر  عریان همدانی    از شاعران و عارفان اواسط قرن پنجم معاصر طغرل سلجوقی

وزن كلیه ی دو بیتی ها مفاعیلن مفاعیلن فعولن بحر هزج مسدس محذوف

نوع ادبی : غنایی (عارفانه  عاشقانه )

دو بیتی اول : ای محبوب و معبود من  الهی بدون تو در گلستان هیج گلی نروید  اگر هم بروید امیدوارم هیچ كس آن را نبوید.

بدون اعتقاد به تو هركس بخندد چهره اش از اشك (خون اندوه و رنج دل) هیچگاه پاك نباشد

فعل دعایی :  مرویا ، مبویا ، مشویا (جناس)  مرویا ورویا : تضاد 

خون دل استعاره از اشك ، مراعات ، رخش را مشویا : كنایه از غم آسوده نباشد.

دوبیتی دوم : 1- كشاورزی در دشت زندگی با چشمان گریان گل آلاله می كاشت .

 2- می كاشت و می گفت : ای افسوس كه باید بكاریم و آن را در این دنیا رها كنیم و خود برویم             ( بمیریم ) 

آرایه : خون استعاره از اشك ، واج آرایی ، كشتن و هشتن  : جناس    اشتقاق همی كشت و كشتن

دشت استعاره از دنیا

دوبیتی سوم

1-    گل لاله ای را دیدم كه در دامن خار روییده است گفتم ای گل لاله كی شكوفه ی ترا می چینم ؟(كی بار می دهی )  گفت : ای باغبان مرا ببخش  زیرا گل عشق و محبت  دیر محصول می دهد(باید صبورباشی)

آرایه : آلاله و خار : تضاد     درخت دوستی : تشبیه        خار وبار : جناس      آلالیا : تشخیص

دوبیتی چهارم

1- خدای من شرار عشق را چون آتش به جان من زن (مرا عاشق كن ) و شراره ی آن آتش را به استخوانم بزن (عشق تا اعماق وجودم رسوخ كند )

 2- مرا مانند شمع از آتش عشق برافروزان و نورانی كن .

آرایه : تشبیه  آتش عشق  مرا چون شمع . دلم را چون پروانه ( سان ادات تشبیه )  دلم را چون پروانه ای درآتش عشق بسوزان ، كنایه هم دارد :  مرا عاشق كن .

آتش به جانم زن : كنایه ، شرر به استخوان من بزن : كنایه  (مرا نابودكن ) آتش در مصراع چهارم  استعاره ، شعله در مصراع دوم استعاره از عشق ، تناسب : شرر ، شعله ، شمع ، آتش ، پروانه .

 

 نیایش (از خسرو شیرین نظامی ) ص 195     نوع ادبی: غنایی (منظومه عاشقانه )   وزن مفاعیلن مفاعیلن فعولن  بحر هزج مسدس محذوف

1- خدایا روزگار تاریك مرا به روز پیروزی تبدیل كن و مرا مانند روز روشن بر جهان پیروز و موفق بگردان.  تضاد ، استعاره ، كنایه

2- روزگاری مانند شب دارم كه از صبح كامیابی ناامیدم در این حال ناامیدی مرا چون خورشید رو سپید و كامیاب بگردان .

تضاد ، استعاره ، تشبیه ، كنایه

3- ای خدایی كه یاری كننده هر فریاد و استغاثه ای هستی به فریاد من كه ترا می خوانم برس .

تكرار ، جناس

4- (خدایا ) تورا سوگند می دهم به اشك كودكان یتیم و به آه سینه ی پیران ستمدیده ،

موازنه ، تضاد

5- تورا سوگند می دهم به زمانی كه مظلومان و فریاد خواهان داور داور و گناهكاران یارب یارب       می كنند.

6- ترا سوگند می دهم به نیازمندانی كه از مردم كمك نمی خواهند و به مجروحانی كه در درد ورنج و سختی گرفتارند ،     كنایه

7- ترا سوگند می دهم به كسانی از خاندان و دیار خود دور افتاده اند و به كسانی كه از قافله ی خود عقب مانده اند ،

خان ، مان :  جناس 

8- ترا سوگند می دهم به دعایی كه نوآموز و تازه قدم در راه گذاشته ای می خواند وبه آهی كه كسی از سر سوز دل  می كشد ،

موازنه

9- ترا سوگند می دهم به اشك خوشبوی خداجویان گریان و به قرآن و چراغ انسان های سحرخیز،

10- ترا سوگند می دهم به آن كسانی كه مقبول درگاه تواند و گوشه نشینی اختیار كرده اند و به پاكان و معصومانی كه دست به گناه آلوده نكرده اند  ،   موازنه

11- ترا سوگند به هر اطاعت و عبادتی كه در نظر تو درست و به جاست و به هر دعایی كه در درگاه تو پذیرفته شده است ،

12- كه بر دل رنج كشیده ی من رحمی كن و از غرقاب غم واندوه مرا نجات بخش . دل پرخون كنایه: دل رنج كشیده غرقاب غم : تشبیه  






موزیک
دریافت كد موسیقی
رتبه گوگل
ابزار نمایش رتبه گوگل یا پیج رنک , . , .
پرش به بالای تصویر
Up Page
ویکیو ، سرویس جستجو در اینترنتکد پرش به بالای صفحه وب
پسندیدن [cb:post_like]