تبلیغات
LINGUISTICS SCHOOL - قالب های شعری (1)
LINGUISTICS SCHOOL
...به نام خدایی كه در این نزدیكی است
1392/09/1

قالب های شعری (1)

1392/09/1

نوع مطلب :آرایه های ادبی، 
نویسنده :علی تفكری


منظور از قالب یک شعر شکل آرایش مصراع ها و نظام قافیه آرایی آن است. شعر به مفهوم عام خود نه در تعریف می گنجد و نه در قالب، ولی شاعران و مخاطبان آنها، به مرور زمان به تفاهم هایی رسیده اند و شکلهایی خاص را در مصراع بندی و قافیه آرایی شعر به رسمیت شناخته اند.

به این ترتیب در طول تاریخ، چند قالب پدید آمده و ؛ شاعران کهن ما کمتر از محدوده این قالب ها خارج شده اند. فقط در قرن اخیر، یک تحوّل جهش وار داشته ایم که اصول حاکم بر قالبهای شعر را تا حدّ زیادی دستخوش تغییر کرده است.

در قالب های کهن، شعر از تعدادی مصراع هموزن تشکیل می شود.
هر قالب، فقط به وسیله نظام قافیه آرایی خویش مشخّص می شود و وزن در این میان نقش چندانی ندارد. چند نمونه از رایج ترین این قالب ها تحت این عناوین وجود دارند :

1.        قصیده

2.        مثنوی

3.        غزل

4.        قطعه

5.        ترجیع بند

6.        ترکیب بند

7.        مسمط

8.        مستزاد

9.        رباعی

10.     دو بیتی

11.     چهار پاره

12.     مفرد

 

قصیده چیست؟

قصیده شعری است بر یك وزن و قافیه با مطلع مصّرع درباره ی موضوع و مقصودی خاص همچون ستایش یا نكوهش ، تهنیت یا تعزیت ، شكر یا شكایت ، فخر یا حماسه ، پند و حكمت یا مسائل اجتماعی و اخلاقی و عرفانی ، در حداقل پانزده ، شانزده بیت . به عبارتی دیگر شعری كه بیت اول آن مصرع و دیگر ابیات آن مقفا است .

 

تقسیم بندی قصیده های مدحی :

1.        تغزل یا تشبیب : مقدمه ی قصیده با مضامینی چون : عشق - یاد جوانی و وصف طبیعت .

2.        تخلص : رابطه میان تغزل و تنه ی اصلی ( زیباترین تخلص تخلص یك بیتی است زیرا از ایجاز بیشتری برخوردار است )

3.        تنه ی اصلی : مقصود اصلی شاعر همچون : مدح - رثا و سوگواری - پند و اندرز - عرفان - حكمت - وصف .

4.        شریطه و دعا : دعا برای جاودانه بودن ممدوح در پایان قصیده كه در جواب جملات شرطی می آید بیت اول قصیده : مطلع           بیت آخر قصیده : مقطع

5.        تجدید مطلع : آوردن بیتی مصرع در اثنای قصیده برای انتقال از موضوعی به موضوع دیگر - استفاده از قافیه های قبلی و طولانی ساختن قصیده .

  • نكته ۱ ) تغزل - تخلص - تجدید مطلع و شریطه تنها در برخی از قصاید دیده می شود
  • نكته ۲ ) برخی از قصیده سرایان نامی : رودكی - فرخی - منوچهری - ناصرخسرو - مسعود سعد - انوری - خاقانی - سعدی - قاآنی - ملك الشعرای بهار - مهدی حمیدی - امیری فیروزكوهی - مهرداد اوستا .


نمودار قافیه ها:

-------------------- ×         -------------------×              مطلع

--------------------‌            -------------------×

--------------------‌            -------------------×              تغزل و تشبیب

--------------------‌            -------------------×

--------------------‌            -------------------×              تخلص

--------------------‌            -------------------×              تنه اصلی قصیده

--------------------‌            -------------------×

--------------------‌            -------------------×

--------------------‌            -------------------×             مقطع   (تخلص شاعر) شریطه و دعا


غزل چیست؟

غزل در لغت به معنی حدیث عشق و عاشقی گفتن است وصف درونی شخص است ، و در اصطلاح شعرا اشعاری است بریك وزن و قافیه با مطلع مصرع ، كه تعداد ابیات آن به طور متوسط از پنج تا دوازده بیت و گاهی تا حدود شانزده و بندرت نوزده و بیست است ؛ لكن كمتر از پنج بیت را می توان غزل ناتمام نامید . (در دیوان وحشی بافقی ، كلیم كاشانی و صائب غزلهای سه چهار بیتی بسیار به چشم می خورد .)‌

پیدایش غزل :

از قرن ششم ه.ق یا كمی پیش از آن - تغزل قصاید تبدیل به قالب مستقلی به نام غزل شد . محتوای غزل ابتدا عاشقانه بود . با ظهور سنایی ( شاعر عارف قرن ۶ ه.ق) : معشوق زمینی غزل - جای خود را به معشوق آسمانی می دهد ( غزل عارفانه ) . در زمان مشروطه مضامین اجتماعی نیز به غزل راه می یابد .

 

  • نكته ۱ :) استاد غزل عاشقانه : سعدی     استاد غزل عارفانه : مولوی        استاد غزل عاشقانه عارفانه : حافظ 

     

 

نمودار قافیه ها:

------------------------- +          ------------------------- +

-------------------------              ------------------------ +   

-------------------------              ------------------------ +

 


مثنوی چیست؟

اشعاری است بر یك وزن كه هر بیت آن دارای قافیه ی مستقل است ، یعنی دو مصراع هر بیت هم قافیه است . چون هر بیت آن مستلزم دو قافیه است ، یا هر دو مصراع ابیات مقفاست ، به آن مثنوی گفته اند .

تعداد ابیات مثنوی محدود نیست و به همین دلیل از آن برای به نظم در آوردن تواریخ ، قصص و افسانه های طولانی استفاده می شود .

 

موضوعات مثنوی

1.        برای داستان های حمــــاسی و تاریخی : شاهنامه فردوســــــی  و گرشاسب نامه اسدی طوسی

2.        برای داستان های عاشقانه یا صوفیـــــــانه : خسرو شیرین و لیلی و مجنون و سلامان و ابسال

3.        برای طرح آموزه های عرفانی : منطق الطیر و مثنوی مولوی

4.        برای طرح مطالب تعلیمی و اخلاقی : بوستان سعدی

 

  • نكته ۱) مثنوی خاص ایرانیان و فارسی زبانان است از آغاز شعر فارسی تا حال .
  • نكته ۲) اولین مثنوی های شعر فارسی دری : كلیله و دمنه منظوم رودكی - آفرین نامه ابو شكور بلخی .

نمودار قافیه ها:

----------------------- +         ---------------------- +

----------------------- ×       ------------------------ ×

----------------------- =        ----------------------  =


قطعه چیست؟

شعری است بر یك وزن و قافیه بدون مطلع مصرع، در دو بیت. بیشتر در زمینه ها و مضامین اخلاقی، تربیتی و اجتماعی . قطعه را از آن روی قطعه گفته اند كه گویی بخشی یا قسمتی از یك قصیده است . علاوه بر اختلاف در پیام و مضمون ، تفاوت دیگر قطعه با قصیده در این است كه قصیده دارای مطلع مصرع است و قطعه چنین نیست . قطعه وحدت موضوع دارد . ابن یمین یكی از معروف ترین شاعران قطعه سرای فارسی است . 

 

  • نكته ۱ :) قطعه سرایان بنام : انوری ( قرن ۶ ) - ابن یمین ( قرن ۸ ) - پروین اعتصامی .

 

نمودار قافیه ها:

------------------------             -----------------------  +

-----------------------               ----------------------- +

------------------------            ------------------------ +







موزیک
دریافت كد موسیقی
رتبه گوگل
ابزار نمایش رتبه گوگل یا پیج رنک , . , .
پرش به بالای تصویر
Up Page
ویکیو ، سرویس جستجو در اینترنتکد پرش به بالای صفحه وب
پسندیدن [cb:post_like]